təsirlik hal

admin
Müəyyən və qeyri-müəyyən olmaqla iki yerə bölünür.Müəyyən təsirlik hal ı(i,u,ü) şəkilçisinin köməyi ilə düzəlir.kimi? nəyi?haranı? suallarından birinə cavab verir.Qeyri-müəyyən isə adlıq və qeyri-müəyyən yiyəlik hal kimi nə? sualına cavab olur.Müəyyən təsirlik hal 3cü şəxsin təki mənsubiyyət şəkilçisi ilə omonimdir.Fərqləndirməyin 2yolu mövcutdur.
1.Sual vermək, çünki mənsubiyyət şəkilçisi sualda iştirak etmədiyi halda, təsirlik halın şəkilçisi sualda iştirak edir.Bunu cümlə daxilində müəyyən edək.Kitabı maraqlıdır.Burada nə maraqlıdır? sualı ortaya çıxır və burada işlənən şəkilçi sualda iştirak etmədiyindən mənsubiyyət şəkilçisi sayılır.Kitabı oxudum.Nəyi oxudum? suala daxil olduğu üçün təsirlik hal şəkilçisidir.Bir nüansı da diqqətinizə çatdırım.Istər müəyyən, istərsə də qeyri-müəyyən təsirlik hal mütləq təsirli feil olan cümlədə işlənir.Gördüyünüz kimi 1ci misalda xəbər sifətlə ifadə olunub, 2ci misalda isə təsirli feildir(təsirli feil "nəyi?, kimi? bəzən də haranı? sualları ortaya çıxan feillərdir.Məsələn: yuyur, silir, döyür kimi feillər kimi? nəyi? suallarına cavab verdiyi üçün təsirlidir.Bu haqda feil bölməsində ətraflı məlumat veriləcək).
2.Bu halda isə "ı,i,u,ü" şəkiıçili sözlərə "onun" sözünü artıra bilərsiz.Əgər onunu qəbul edirsə mənsubiyyər, etmirsə təsirlik haldır.Məsələn: Kitabı çox maraqlı idi.Onun kitabı çox maraqlı idi.Bəli gördüyünüz kimi burada "onun" sözünü götütdüyü üçün kitabı sözündəki "ı" şəkilçisi mənsubiyyətdir.Kitabı çox sevdim-cümləsində isə "onun" u artıranda götürmür.Demək təsirlik haldır.
Qeyri müəyyən təsirlik hal adlıq və qeyri-müəyyən yiyəlikdən fəqrləndirmək üçün yollar.
1.Qeyri müəyyən təsirlik hal təsirli feillə əlaqəyə girir və onun yanında gəlir.Onu təsirli feilin yanından kənarlaşdırsaq, müəyyən təsirlik hala çevriləcək.Məsələ: Dovşan kələm yeyir.Cümləsində "yeyir" feili təsirlidir ona görə də yanında işlənən söz təsirlik halda ola bilər deyə onu uzaqlaşdıraq."Kələm dovşa yeyir" şəkli alacaq.Kəməl də dovşanı yeyə bilmədiyindən ona görə də)) "Kələmi dovşan yeyir" şəklini alacaq.Demək əsas yol onu təsirli feilin yanından uzaqlaşdırmaq imiş.
2.O, bu işarə əvəzliklərini artırmaqla.Dovşan bu kələm yeyir yox, Dovşan bu(o) kələmi yeyir olacaq.
Təsirlik hal ismin yeganə halıdır ki, cümlənin xəbəri ola bilmir.Digər bütün hallar olduğu halda təsirlik hal yalnız vasitəsiz tamamlıq olur.Bəzən haranı? sualına cavab verib də yer, məkan anlayışı bildirdikdə yer zərfliyi belə ola bilir.

Hörmətlə: Elvin Abdullayev
(yazar:abdullayev)